छत्तीसगढ। “बिहान दाँत माझ्दै गर्दा मलाई बाडुल्की लाग्यो। अनि मलाई लाग्यो कि मेरो घाँटीको दाहिने छेउमा बेलुन (फोका) द्रुत रूपमा फैलिरहेको छ। केही मिनेटमै मेरो घाँटी पूर्ण रूपमा सुन्नियो र मलाई यति धेरै पीडा महसुस भयो कि वरपर सबै अन्धकार छायो।”

छत्तीसगढको राजधानी रायपुरका राहुलकुमार जाङडेले १ डिसेम्बरमा अचानक असह्य पीडा भयो। उनले यसैबेला आफ्नी श्रीमतीलाई भनेका थिए, “केही अप्ठ्यारो महसुर भएको छ। स्वास्थ्य ठीक छैन, अब अस्पताल जानुपर्छ।”

जब राहुल होसमा आए, उनी रायपुरको भीमराव अम्बेडकर अस्पतालको आकस्मिक कक्षमा उपचाररत थिए। चिकित्सकका अनुसार यो कुनै चोटपटक वा रोगले गर्दा भएको थिएन। बरु दुर्लभ घटना थियो। यस अवस्थामा मस्तिष्कमा रगत आपूर्ति गर्ने घाँटीको धमनी स्वतःस्फूर्त (आफैँ) फुटेको थियो।

यसलाई स्वतःस्फूर्त क्यारोटिड धमनी फुट्ने भनिन्छ र यो छत्तीसगढमा पहिलो घटना थियो। भीमराव अम्बेडकर अस्पतालको मुटु, छाती र भास्कुलर सर्जरी विभागका डाक्टरहरूले लगभग ६ घण्टा चलेको जटिल शल्यक्रियापछि राहुलको जीवन बचाउन सफल भए।

यो के हो र घातक किन छ?
भीमराव अम्बेडकर अस्पतालको मुटु, छाती र भास्कुलर सर्जरी विभाग प्रमुख डा. कृष्णकान्त साहुले बीबीसी हिन्दीलाई भने, “घाँटीको नसा फुट्नु जीवनका लागि खतरा हो। यदि यसको उपचार गरिएन भने, केही मिनेटमै मृत्यु हुन सक्छ। तर यो प्रायः गम्भीर दुर्घटना वा घाँटीको क्यान्सर जस्ता रोगमा हुन्छ। सामान्य व्यक्तिको घाँटीको नसा आफैँ फुट्नु धेरै दुर्लभ घटना हो।”

उनले रोगबारे थप व्याख्या गर्दै विश्वभर यस्ता १० वटा मात्र बिरामी देखिएका छन्। उनले भने‚ “यो यति दुर्लभ छ कि मेडिकल जर्नलहरूका अनुसार विश्वभर यस्ता १० वटा मात्र बिरामी देखिएका छन।”

४० वर्षीय राहुल छत्तीसगढको राजधानी रायपुरनजिकै भानपुरी क्षेत्रमा बस्छन्। उनी महिला सौन्दर्य प्रसाधन (कस्मेटिक पसल) बेच्ने एउटा सानो पसल चलाउँछन्। उनको परिवारमा उनकी श्रीमती र तीन बच्चासहित पाँचजना छन्।

राहुलले बीबीसी हिन्दीलाई भनेका थिए कि यसअघि कहिल्यै यस्तो समस्या अनुभव भएको थिएन। तर १ डिसेम्बरको बिहान जे भयो त्यो राहुलका लागि मात्र नभई डाक्टरहरूका लागि पनि असाधारण थियो। चिकित्सा परीक्षणले राहुलको दाहिने क्यारोटिड धमनी फुटेको खुलासा गर्‍यो।

घाँटीमा रहेको दायाँ र बायाँ क्यारोटिड धमनीहरूले मुटुबाट मस्तिष्कमा अक्सिजनयुक्त रगत बोक्छन्। यो पनि ध्यान दिनुपर्छ कि मुटुबाट शरीरका अन्य भागहरूमा रगत बोक्ने नसाहरूलाई धमनी भनिन्छ। नसहरूको यो सञ्जाल मानव शरीरभरि धेरै सुरक्षित रूपमा फैलिएको छ।

चिकित्सकहरूका अनुसार धेरैजसो अवस्थामा शरीरको कुनै पनि भागमा काटिएको वा च्यातिएको खण्डमा मात्र घातक हुन्छ यदि मुटुबाट रगत बोक्ने यी धमनीहरू घाइते हुन्छन् र रगत बग्न थाल्छन्। मुटुबाट अन्य भागमा रगत बोक्ने यी धमनी धेरै उच्च चापमा बग्ने भएकाले, शरीरबाट धेरै छिटो रगत हराउन सक्छ।

शल्यक्रियाको नेतृत्व डा. कृष्णकान्त साहुले गरे। उनले भने, “कुनै चोटपटक, संक्रमण, क्यान्सर वा पहिले नै अवस्थित रोगबिनै स्वतःस्फूर्त क्यारोटिड धमनी फुट्नु एक दुर्लभ घटना हो।”

राहुलको घाँटीमा रहेको दाहिने क्यारोटिड धमनी फुट्नुले घाँटी द्रुत गतिमा रगतले भरियो र धमनीवरिपरि रगत जम्मा हुँदा बेलुनजस्तो संरचना सिर्जना भयो। जसलाई चिकित्सकीय रूपमा स्युडोएन्युरिज्म भनिन्छ। डा. साहुले बीबीसी न्यूज हिन्दीलाई भने, “विश्वव्यापी चिकित्सा साहित्यमा यस्ता बिरामी एक हातले गन्न सकिने संख्यामा छन्। मेरो सम्पूर्ण करियरमा यस्तो कहिल्यै देखेको थिइनँ।”

यस्तो घटनामा ज्यान बचाउन कति गाह्रो हुन्छ?
डा. साहु बताउँछन्, “सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, क्यारोटिड धमनीमा अवरोध हुँदा स्ट्रोक हुन सक्छ। तर राहुलको हकमा समस्या अझ गम्भीर थियो। धमनी आफैँ फुटेको थियो। यदि सानो रगत जमेको भए पनि मस्तिष्कमा क्षति पुग्ने वा मस्तिष्कको मृत्यु पनि हुन सक्थ्यो।”

धेरै रगत जमेको भए मस्तिष्कमा क्षति पुग्न सक्थ्यो वा मस्तिष्कको मृत्यु पनि हुन सक्थ्यो। उनले शल्यक्रिया अघि र समयमा धमनी फेरि फुट्ने जोखिम रहेको पनि बताए। यदि यस्तो भयो भने- अनियन्त्रित रक्तस्रावबाट बिरामीको केही मिनेटमै मृत्यु हुन सक्थ्यो।

डाक्टरहरूका अनुसार, अस्पताल ल्याउँदा राहुलको अवस्था अस्थिर थियो। उनको घाँटीभित्र यति धेरै रगत जमेको थियो कि शल्यक्रियाको क्रममा धमनी पहिचान गर्न अत्यन्तै गाह्रो थियो। डा. साहु बताउँछन्, “घाँटीको यो भागमा धेरै महत्त्वपूर्ण स्नायुहरू छन् जसले बोली, अंगको चाल र मुटुको धड्कन नियन्त्रण गर्दछ। हाम्रो तर्फबाट भएको सानो गल्तीले पनि बिरामीको लागि जीवनभर अपाङ्गता वा मृत्यु हुन सक्थ्यो।”

चिकित्सकहरूका अनुसार धमनी पत्ता लगाउन र नियन्त्रण गर्न उनीहरूलाई लगभग डेढ घण्टा लाग्यो। सम्पूर्ण शल्यक्रिया ५ देखि ६ घण्टासम्म चल्यो। फुटेको धमनी मर्मत गर्न गाईको मुटुको झिल्ली, बोवाइन पेरिकार्डियम प्याच प्रयोग गरिएको थियो।

चिकित्सकहरूले भने कि शल्यक्रियापछि राहुललाई १२ घण्टासम्म भेन्टिलेटरमा राखिएको थियो। डा. साहुले भने, “राहुल होसमा आएपछि, हामीले पहिले उनीसँग कुरा गरेर उनको आवाज जाँच गर्यौं। त्यसपछि हामीले उनको हातखुट्टाको चाल र अनुहारको चाल जाँच गर्यौं ताकि मस्तिष्कमा रगत जमेको छैन र शल्यक्रियाको क्रममा कुनै पनि महत्त्वपूर्ण नसामा चोट लागेको छैन।”

राहुलकी श्रीमती लक्ष्मी जंगडेले बीबीसी हिन्दीलाई फोनमा भनिन् कि- सुरुवाती दिनहरू डरलाग्दा थिए। डाक्टरहरूले स्पष्ट रूपमा अवस्था धेरै गम्भीर रहेको बताएका थिए। उनी भन्छिन्, “अब म उनलाई निको भएको देख्छु, म विश्वास गर्न सक्दिनँ कि उनको घाँटीको धमनी फुटेको थियो।”

राहुल आफैँ भन्छन् कि जब चिकित्सकहरूले उनलाई भने कि यो छत्तीसगढमा यस प्रकारको पहिलो घटना हो। सुरुमा डाक्टरहरू नै स्वयं धेरै डराए। तर अस्पतालका डाक्टर र कर्मचारीहरूले उनलाई व्यवहार गर्ने तरिकाले उनलाई साहस दियो। अब उनी घर फर्कने र आफ्ना छोराछोरीलाई भेट्ने तयारीमा छन्। विशेषगरी आफ्नी छोरीलाई, जसलाई उनले एक महिनाभन्दा बढी समयदेखि देखेका छैनन्।
-विष्णुकान्त तिवारी/बीबीसी हिन्दी