इतिहासमा खनियाबास विद्रोह एक महत्त्वपूर्ण सामाजिक र आर्थिक आन्दोलनका रूपमा दर्ज छ, जसलाई कहिलेकाहीँ ‘खनियाबास काण्ड’ भनेर पनि चिनिन्छ। यो विद्रोह २५ पुस २०१६ मा धादिङ जिल्ला (तत्कालीन नुवाकोट जिल्ला पश्चिम निर्वाचन क्षेत्र नम्बर १)को खनियाबास गाउँमा सुरु भई करिब डेढ वर्षसम्म चलेको थियो।

सेक्के तामाङको व्यक्तिगत भोगाइले विद्रोहको भावनात्मक आधार बलियो बनाएको थियो। उनी बँधुवा मजदुरका रूपमा काम गर्दा रु. ३०० चोरीको झुटो आरोपमा चरम यातना र अमानवीय कुटपिटको सिकार बनेका थिए।

यो विद्रोह स्थानीय तामाङ समुदायले सामन्ती शोषण, चर्को ब्याजको पासो र जातीय उत्पीडनविरुद्ध गरेको प्रतिरोध थियो। विद्रोहको तात्कालिक उद्देश्य साहु-महाजनबाट लिएको ऋणको तमसुक च्यात्नु र उनीहरूबाट लुटिएको नगद तथा जिन्सीबाट शोषणको हिसाब चुक्ता गर्नु थियो।

तत्कालीन परिदृश्य र प्रेरणा

खनियाबास विद्रोहको समय नेपालमा प्रजातन्त्रको उदयसँगै राजनीतिक परिवर्तनको लहर चलेको थियो। २०१५ सालमा पहिलो संसदीय निर्वाचन सम्पन्न भई नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा सरकार गठन भएको थियो। यस राजनीतिक परिवर्तनले स्थानीय स्तरमा विद्यमान सामाजिक असन्तुष्टिहरूलाई राजनीतिक चेतनाको माध्यम दियो। नेपाली कांग्रेस, गोरखा परिषद् र अन्य दलहरूले यस विद्रोहलाई आफ्नो राजनीतिक फाइदाका लागि प्रयोग गर्ने प्रयास गरे। केही स्रोतले भने विद्रोहलाई सुरुमा नेपाली कांग्रेसका गोपालचन्द्र श्रेष्ठ र मोहनविक्रमध्वज जोशीजस्ता नेताहरूले प्रोत्साहन गरेको पनि भनेका छन्।

‘खस-आर्य’ समुदायका सामन्तहरू (जस्तै : रिजाल, आचार्य, प्याकुरेल) प्रभावशाली रहेको खनियाबासमा तामाङ समुदायका स्थानीयहरू उचित पारिश्रमिकबिना नै सामन्तका घरखेतमा ज्यालामजदुरी गर्न बाध्य थिए। यसबाहेक साहु-महाजनले तामाङहरूलाई नक्कली तमसुक र चर्को ब्याजको पासोमा पारेर आर्थिक रूपमा नियन्त्रणमा राखेका थिए।

खनियाबास विद्रोहको नेतृत्व सेक्के तामाङ र दामन पाख्रिनले गरेका थिए। सेक्के तामाङको व्यक्तिगत भोगाइले विद्रोहको भावनात्मक आधार बलियो बनाएको थियो। उनी बँधुवा मजदुरका रूपमा काम गर्दा रु. ३०० चोरीको झुटो आरोपमा चरम यातना र अमानवीय कुटपिटको सिकार बनेका थिए। उनको यो व्यक्तिगत पीडा शोषणविरुद्धको सामूहिक आक्रोशको प्रतीक बन्यो।

पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरणपूर्व त्यस क्षेत्रमा तामाङहरूको आफ्नै ‘घले राजाको राज्य’ रहेको इतिहासले यस आन्दोलनलाई तात्कालिक आर्थिक दबाबका साथै आफ्नो गुमेको जातीय स्वायत्तता र पहिचानको पुनर्जागरणको भावनासँग पनि जोड्दछ।

सेक्केले साहु वर्गबाट ठूलो यातना भोगेको भनी दामन पाख्रिनले पुष्टि गरेका छन्। दामनले सेक्केलाई आफ्नो ‘गुरु’ मानेको तथ्यले सेक्के नै विद्रोहको वैचारिक र नैतिक केन्द्र थिए भन्ने प्रमाणित गर्छ। दामन विद्रोहअघि आसाम राइफल्सका लाहुरे थिए, जसले उनीमा नेतृत्व र संगठनात्मक क्षमता थियो भन्ने संकेत गर्छ। सेक्केको भावनात्मक नेतृत्व र दामनको रणनीतिक क्षमताको संयोजनले विद्रोहलाई सशक्त बनाएको थियो।

खनियाबास विद्रोह पश्चिम १ नम्बर क्षेत्रबाट सुरु भई क्रमशः पश्चिम २ र पश्चिम ३ नम्बर क्षेत्रसम्म फैलिएको थियो। विद्रोहमा तामाङ समुदायका करिब ५-६ हजार मानिस सहभागी थिए। विद्रोहीहरूको मुख्य रणनीति साहु-महाजनहरूको घरमा पसेर तमसुक च्यात्ने र नगद तथा जिन्सी लुटेर आफ्नो शोषणको बदला लिने थियो। उनीहरू नेपाली कांग्रेसको झन्डा बोकेर ‘क्षेत्री-बाहुन मुर्दावाद, नेपाली कांग्रेस जिन्दावाद’ जस्ता नारा लगाउँदै हिँडेको पनि पाइन्छ। यसले आन्दोलनलाई राजनीतिक रंग पनि दिएको थियो।

तत्कालीन गृहमन्त्री सूर्यप्रसाद उपाध्यायले घटनास्थलको भ्रमण गरेर केही विद्रोहीलाई पक्राउ गरेका थिए। यसबाहेक सैनिक दमनका क्रममा ३०३ थान हतियार कब्जा भएको, टाफी, कालु तामाङसहित दर्जनौँ व्यक्तिको हत्या भएको, सयौँलाई गिरफ्तार र बेपत्ता पारिएको आरोप पनि लगाइन्छ। दमनका क्रममा सेक्के र दामनलाई सुरक्षा कानुनअन्तर्गत पक्राउ गरी काठमाडौँको डिल्लीबजार कारागारमा राखिएको थियो।

खनियाबास विद्रोहका अगुवा सेक्के तामाङबारे लेखिएको पुस्तकको आवरण

यस विद्रोहलाई सबैभन्दा ठूलो असर राजा महेन्द्रको २०१७ सालको अप्रजातान्त्रिक कदम (कु) ले पार्‍यो। महेन्द्रले एकदलीय पञ्चायती शासन व्यवस्था लादेपछि यस विद्रोहले गति लिन सकेन। महेन्द्रले विद्रोहलाई कांग्रेस सरकारको कमजोरीका रूपमा प्रयोग गर्दै यसलाई विशुद्ध लुटपाट र डकैतीको घटनाका रूपमा सीमित गर्न खोजेको देखिन्छ। यसले विद्रोहको स्वरूप नै समाप्त पारेर यसको दीर्घकालीन राजनीतिक महत्त्वलाई कम आकलन गर्ने आधार तयार गर्‍यो।

विद्रोहको पृष्ठभूमिमा तामाङ समुदायको आफ्नै ऐतिहासिक बिरासत पनि जोडिएको देखिन्छ। पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरणपूर्व त्यस क्षेत्रमा तामाङहरूको आफ्नै ‘घले राजाको राज्य’ रहेको इतिहासले यस आन्दोलनलाई तात्कालिक आर्थिक दबाबका साथै आफ्नो गुमेको जातीय स्वायत्तता र पहिचानको पुनर्जागरणको भावनासँग पनि जोड्दछ। यसप्रकारको बहुआयामिक उत्पीडनले नै खनियाबास विद्रोहका लागि बलियो सामाजिक आधार तयार गरेको थियो।

खनियाबास विद्रोहबारे गरिएका अध्ययनहरूले यसको महत्त्वलाई पुनःस्थापित गरे पनि अनुसन्धानका क्षेत्र अझै बाँकी छन्।

विद्रोहका नेता दामन पाख्रिनको जीवनले खनियाबास विद्रोहको बिरासतबारे गम्भीर प्रश्नहरू खडा गर्दछ। उनी सात वर्ष लामो काराबासपछि सक्रिय राजनीतिमा फर्किए। २०४८ सालको प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा धादिङबाट निर्वाचित भए। उनी नेपाली कांग्रेसको जिल्ला सभापति पनि बनेका थिए। एक क्रान्तिकारी नेताको मूलधारको राजनीतिमा प्रवेशले विद्रोहका मूल लक्ष्यहरू सामन्ती उत्पीडनको पूर्ण उन्मूलन र जातीय न्यायको स्थापना हासिल भए वा भएनन् भन्ने प्रश्न उठाउँछ। दामन पाख्रिनको यो जीवनयात्राले विद्रोहको ऊर्जालाई कसरी राष्ट्रिय राजनीतिको परिधिभित्र समाहित गरियो र त्यसलाई संस्थागत रूपमा राजनीतिकरण गरियो भन्ने देखाउँछ। यस घटनाले विद्रोहको सफलता र असफलता दुवैको जटिलता उजागर गर्छ।

ऐतिहासिक विद्रोह

खनियाबास विद्रोहलाई प्रायः ‘किसान विद्रोह’ भनी चित्रण गरिए पनि पछिल्ला अध्ययनहरूले यसलाई नेपालको आदिवासी जनजाति आन्दोलनको महत्त्वपूर्ण पूर्वगामी घटनाका रूपमा हेरेका छन्। यो विद्रोह तामाङ समुदायले आफ्नो सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक पहिचान संरक्षण र पुनर्जागरणका लागि गरेको संघर्षको हिस्सा थियो। १९१० सालको मुलुकी ऐनजस्ता कानुनले जातीय विभेदलाई वैधानिकता दिएपछि शोषणको एउटा संरचनागत शृंखला सुरु भएको थियो। खनियाबासको विद्रोह त्यसैको चरम अभिव्यक्ति थियो।

इतिहासलेखनमा खनियाबास विद्रोहबारे विभिन्न दृष्टिकोणहरू देखिन्छन्। एकातिर, तत्कालीन सरकार र राजतन्त्रले यसलाई ‘लुटपाट र डकैती’ को घटनाका रूपमा बदनाम गराउने प्रयास गरे। अर्कातिर, नेपाली कांग्रेसजस्ता दलहरूले यसलाई सत्तासंघर्षको एक अंशका रूपमा मात्र हेरे। तथापि, पछिल्लो दशकमा केही शोधकर्ताले यसलाई ‘तामाङ समुदायको ऐतिहासिक विद्रोह’ भनी पुन:परिभाषित गर्ने प्रयास गरेका छन्।

खनियाबास विद्रोहबारे गरिएका अध्ययनहरूले यसको महत्त्वलाई पुनःस्थापित गरे पनि अनुसन्धानका क्षेत्र अझै बाँकी छन्।