किरण खरेलको शब्द, शिवशंकरको संगीत र तारादेवीको स्वरको गीत ‘हिमालको काखमा छ सानो मेरो गाउँ, पर्वतकी छोरी हुँ म पार्वती हो नाउँ’ अहिले ‘ट्रेन्डिङ’ मा छ। सुन्ने जमानामा रेकर्ड गरिएको यो गीत अहिले मानिसहरू गुनगुनाउँदैनन् मात्र, दृश्यमा समेत उतार्छन् र अनेक खाले सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गर्छन्। पुराना दिनका स्मृतिरमण (नोस्टाल्जिया)ले अँठ्याएको वेला उनीहरू पुराना संगीतमा डुबुल्की मार्दछन्। ‘सिनेम्याटिक’ कल्पनाको आकाशमा कावा खान्छन्। ग्रामीण पहिरन, श्याम-श्वेत पर्दा र भावभंगी अतीतको नोस्टाल्जिया हो, जसलाई संगीतले सूत्रमा बाँधिदिएको छ। संगीतले अतीतको सामूहिक स्मृतिलाई ताजा गरिदिएको छ।

लाग्दछ, संगीतभन्दा ठूलो नोस्टाल्जिया मानिसका निम्ति दोस्रो अर्को केही छैन। रेडियोमा बज्ने धुन सम्झनासाथ ऊ अतीतको दुनियाँमा विचरण गर्न पुग्दछ। मेरो बाल्यकालमा रेडियो जस्तो मुग्धकारी वस्तु अर्को केही थिएन। रेडियो अर्थात् ‘रेडियो नेपाल’, ‘ठन्डा मतलब कोकाकोला’ भनेझैँ निर्दलीय शासनमा उपलब्ध स्वाभाविक निर्विकल्प सांगीतिक चौतारो थियो। रेडियो सेटमा अन्य रेडियो स्टेसन नबज्ने होइनन्, तर रेडियो नेपालमा आफ्नोपन थियो, आनन्द थियो।

त्यो यस्तो समय थियो, हतारमा हिँडिरहेको मान्छे रेडियोमा बजिरहेको गीत सुन्न बाटोमै टक्क रोकिन्थ्यो। जति बेला पनि मनचाहे संगीत सुन्न पाइने युट्युब र स्पटिफाईको समय थिएन त्यो। रेडियो यस्तो अलौकिक यन्त्र थियो, जसले आनन्दित, रोमाञ्चित, आह्लादित र द्रवित बनाउँथ्यो।

डिजिटल वाच आविष्कार नभएको त्यस युगमा हाते घडी सम्पन्नताको सूचक हुन्थ्यो। नाडीमा घडी बाँध्ने सौभाग्य नजुरेकाहरूका निम्ति समय पत्ता लगाउने दुईथरी विधि प्रचलनमा थियो। आकाशमा सूर्यनारायणको अवस्थिति हेर्ने वा रेडियो सुन्ने। समाचारको समय त भइगयो, धार्मिक वा साहित्यिक कार्यक्रमको समय, बालकार्यक्रम वा फर्माइसी गीतको समय। वर्षैपिच्छे सरकार बदलिने र दशकैपिच्छे संविधान बदलिने मुलुकमा यी कार्यक्रमको समय मानिसहरूले रेडियोको सेट नै नबदलेसम्म बदलिएनन्।

संगीत अब सुन्ने भन्दा पनि हेर्ने कुरा भएको छ, जसरी हिजोआज समाचार सुन्ने भन्दा पनि हेरिन्छ। एक धार्नीको रेडियो अब सियोको टुप्पो जति स्पेसको एप्समै सुन्न सकिन्छ।

आज रेडियो सेट मात्र बदलिएको छैन, संगीत श्रवणको पद्धति नै बदलिइसकेको छ। संगीत अब सुन्ने भन्दा पनि हेर्ने कुरा भएको छ, जसरी हिजोआज समाचार सुन्ने भन्दा पनि हेरिन्छ। एक धार्नीको रेडियो अब सियोको टुप्पो जति स्पेसको एप्समै सुन्न सकिन्छ। गीत रेकर्डिङका निम्ति बम्बई वा कलकत्ता धाउनुपर्ने युगको अन्त्य त दशकौँअघि नै भइसकेको हो। अब त्यो रेकर्डिङ रेडियोको स्टुडियो हुँदै घर घरसम्म पुगिसकेको छ।

रेकर्डिङ वाद्यवादन र गायनभन्दा पनि सफ्टवेयरको खेल बनेको छ। कस्तो संगीत चाहिन्छ, कम्प्युटरले आफैँ भरिदिन्छ। स्वर फाट्यो वा श्वास फुल्यो, अटोट्युनले सिलाइदिन्छ वा तन्काइदिन्छ। एआईको सामर्थ्य वा माया (इलुजन)को त कुरा गरिसाध्य छैन। स्वर सक्कली हो वा कृत्रिम, जाँच्नका लागि अर्को सफ्टवेयरको दरकार पर्ने भएको छ।

संगीतको एनालगदेखिको डिजिटलसम्मको छलाङ प्रविधिको विषय मात्र होइन। खासमा यो मानवीय, अझ भन्नुपर्दा आत्मिक विचलन हो। मैले पढेका, भेटेका र संगत गरेका संगीत स्रष्टाहरू एनालगको नोस्टाल्जियामा थिए र छन्। सन् २०१० मा बम्बईको कला क्षेत्रमा नाम कमाएका नेपालमूलका (नेपाली भाषिक मूलका होइनन्) प्रतिभाहरूउपर वृत्तचित्र बनाउँदा मैले धेरैलाई एनालग युगको नोस्टाल्जियामा भेटेँ।

एउटा हिट गीत आफैँमा एउटा इतिहास हो। र, इतिहाससँग नोस्टाल्जिया हुनु स्वाभाविक हो।

भारतमा स्याक्सोफोनका पर्याय मानिने र संगीतकार राहुलदेव (आरडी) वर्मनका चिफ एरेन्जर मनोहरि सिंह आफ्ना जीवनका अन्तिम दिनहरूमा एनालगको नोस्टाल्जियाले विह्वल थिए। सारा जीवन फिल्मी संगीतका निम्ति अर्पण गरेका मनोहरि दा मेरो साक्षात्कारको समयमा फिल्मी संगीतबाट बिरक्तिइसकेका थिए। उनी फिल्ममा संगीत भर्नुभन्दा स्टेज सोहरूमा स्याक्सोफोन, फ्ल्युट र क्लारिनेट बजाउन रुचाउँथे। उनको विरक्तिको खास कारण डिजिटल रेकर्डिङको ट्र्याक सिस्टम थियो। त्यो भनेको स्टुडियो पुगेर आफ्नो भागको संगीत एक्लै रेकर्ड गर्नु हुन्थ्यो।

डिजिटल पद्धतिको उदयपछि हरेक वाद्यवादकले एक्लाएक्लै बजाएको धुन रेकर्डिस्ट र एरेन्जरले मिक्सिङ गरेपछि गीत तयार हुने गरेको छ। डिजिटल पद्धतिले रेकर्डिङ सुगम बनाइदिएको छ, तर मानिसहरू बीचको भौतिकसँगै भावनात्मक दूरी भने बढाइदिएको छ।

आधुनिक तथा पप संगीतका सीडी तथा क्यासेट। तस्बिर : अनिल स्थापित

मनोहरि दा अतीतको नोस्टाल्जियामा डुब्थे र रेकर्डिङका किस्साहरू सुनाउँथे। किशोर कुमारको दिल्लगी, मोहम्मद रफीको शालीनता, मुकेशको गाम्भीर्य, लता र आशा दिदीबहिनीका सरलताका अनगिन्ती कथा उनीसँग हुन्थे। आफ्नो स्याक्सोफोनको धुनमा ती संगीत मनीषीहरू कतिसम्म मुग्ध हुन्थे र प्रशंसाका फूलहरू बर्साउँथे, ती कथाहरू भन्दै गर्दा मनोहरि दाका मुहारमा संगीतका साजहरू नाच्दै गरेको महसुस गर्न सकिन्थ्यो।

आरडी वर्मनको संगीत अभ्यास, जसलाई ‘सिटिङ’ भनिन्थ्यो, अनि तत्पश्चात्‌को रेकर्डिङ अत्यन्तै जीवन्त हुन्थ्यो। भरदिन रिहर्सल र रेकर्डिङ गर्नुपर्ने हुँदा वाद्यवादकहरू घरदेखि नै लन्च प्याक गरेर स्टुडियो पुगेका हुन्थे। पञ्चम दा (आरडीलाई स्नेहपूर्वक सम्बोधन गरिने नाम) ती वाद्यवादकका गैरहाजिरीमा उनीहरूको लन्च खानतलासी गर्दै मिठा परिकारहरू सफाचट पारिदिन्थे। तर, जब लन्चको समय हुन्थ्यो, स्टुडियोमा रेस्टुराँदेखि अनेकौँ परिकार आइपुग्थे। हँसीमजाकबीच सबै मिलेर भोजन गर्दथे। एकसाथ भौतिक उपस्थिति अनिवार्य रहने एनालग युगमा संगीत सिर्जनाको रौनक र मजा नै छुट्टै रहन्थ्यो।

क्यासेटको लेन-देन मित्र र शत्रु दुवै कमाउने मेसो हुन्थ्यो। सहृदयीहरू क्यासेट सुन्न दिएर गुन लगाउँथे भने दुष्टहरू ‘साना दु:खले आर्ज्याको’ क्यासेट पच पारिदिन्थे।

एनालगले मानिसलाई मिहिनेती र जिम्मेवार पनि बनाउँथ्यो। सामूहिक रेकर्डिङको समय अर्केस्टाका कुनै एक सदस्यको सानो त्रुटिका कारण पुन: रेकर्डिङ गर्नुपर्ने हुन्थ्यो। मानिलिऔँ, मोहम्मद रफी र लता मंगेशकरको युगल गायनमा तबलाको एउटा मात्र बिटको गडबडी भएको खण्डमा रि-रेकर्डिङ गर्नुपर्दा तबलावादकलाई कस्तो ग्लानि महसुस हुन्थ्यो होला! वाद्यवादक मात्र होइन, स्वयं गायक-गायिका पनि रेकर्डिङपूर्व मनग्गे अभ्यास गर्दथे। आफ्नो कामप्रति उनीहरू सजग रहन्थे। एनालगका कारण कोभन्दा को अब्बल भन्ने सिर्जनात्मक प्रतिद्वन्द्विता वाद्यवादक र गायकबीच रहन्थ्यो। डिजिटलमा आफ्नो कामको मात्र सरोकार रहने हुँदा अन्यको कामप्रति निरपेक्ष रहे भइगयो। आगे काम त एरेन्जरको न हो!

मनोहरि दा रेकर्डिङको एउटा रमाइलो किस्सा सुनाउँथे। लता मंगेशकर मग्नताका साथ गीत गाइरहेकी थिइन्। उनले गीत सुरु गर्दा स्याक्सोफोन बजाइरहेका मनोहरि सिंह गीत अन्त्य हुँदै गर्दा क्लारिनेट फुकिरहेका थिए। कुन बेला स्याक्सोफोन थन्काएर उनले क्लारिनेट उठाए लतालाई कुनै छनक नै रहेन। एनालगको मजा थियो त्यो। अनि, मनोहरि दा किन फिल्मको रेकर्डिङ रोज्थे त?

हिजो प्रत्येक गीत आफैँमा एक इतिहास हुन्थ्यो। गीतभन्दा रोचक तिनको रचनागर्भ हुने गर्दथ्यो। एउटा हिट गीत आफैँमा एउटा इतिहास हो। र, इतिहाससँग नोस्टाल्जिया हुनु स्वाभाविक हो।

संगीतले मन र मुटु जोड्ने सामर्थ्य राख्दछ। हामी त्यस्तो समयमा हुर्कियौँ, जुनबेला संगीत सुन्नुभन्दा पनि आफ्नो रुचिको संगीतसम्म पुग्नु एउटा ठूलै उपक्रम हुन्थ्यो। रेडियोमा बज्ने गीतको अधैर्य प्रतीक्षा त हुन्थ्यो नै, मनपसन्द गीतका निम्ति कम्ती पापड बेल्नु पर्दैनथ्यो। टेपरेकर्डर त परिवारले जुटाइदिन्थ्यो, तर त्यसमा बजाउने क्यासेट खरिद गर्न खुत्रुकेमा सुका-मोहर जम्मा गर्नुपर्दथ्यो। क्यासेटको लेन-देन मित्र र शत्रु दुवै कमाउने मेसो हुन्थ्यो। सहृदयीहरू क्यासेट सुन्न दिएर गुन लगाउँथे भने दुष्टहरू ‘साना दु:खले आर्ज्याको’ क्यासेट पच पारिदिन्थे। क्यासेट पछि सीडी, डीभीडी, आइपोड हुँदै स्मार्ट फोनसम्मको यात्राका आफ्नै कुइनेटाहरू छन्। तर, जुन स्वाद रेडियो र क्यासेटमा थियो, त्यो आज छैन।

पुराना दिनका संगीतमा नोस्टाल्जिक नहुने को नै होला?