सातौँ शताब्दीमा नालन्दा विश्वविद्यालय बौद्धिक उत्कर्षमा थियो। त्यहाँका विद्वान्‌सँग अध्ययन गर्न चीन, कोरिया र पर्सिया जस्ता देशबाट विद्यार्थी पुग्थे। त्यतिबेला ज्ञानको प्रसार व्यक्तिगत उपस्थितिसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको थियो।

आज ग्रामीण सरकारी विद्यालयमा पढ्ने विद्यार्थीले कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) प्रणालीलाई ‘क्वान्टम मेकानिक्स’ बुझाइदिन अनुरोध गर्न सक्छ र केही सेकेन्डमै अधिकांश पाठ्यपुस्तकमा भन्दा विस्तृत उत्तर प्राप्त गर्न सक्छ।

अध्ययन शैलीमा आएको यस्तो परिवर्तन कालक्रमिक इतिहास मात्र होइन; प्रविधिसँगै ज्ञान हस्तान्तरणको विधिमा आएको रूपान्तरणको कथा पनि हो। जसले सिकाइ र शिक्षाको अर्थ गहिरो गरी पुन:परिभाषित गरेको छ। एआईले केवल सिकाइलाई तीव्र बनाइरहेको छैन; यसले आधुनिक विश्वविद्यालयहरूले निर्माण गरेका आधारभूत मान्यतालाई नै चुनौती दिइरहेको छ।

गुरुकुलदेखि एल्गोरिदमसम्म

मार्सल मक्लुहानलेअन्डरस्ट्यान्डिङ मिडिया (१९६४) पुस्तकमा लेखेका छन्– हरेक युगको प्रमुख प्रविधिले ज्ञानको संरचनालाई पुनः आकार दिएको छ। गुरुकुल परम्पराले शिक्षालाई घनिष्ठ र श्रेणीबद्ध बनाएको थियो। जहाँ ज्ञान गुरुबाट शिष्यमा मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुन्थ्यो। त्यो केवल बौद्धिक अभ्यास नभई चरित्र निर्माण तथा आध्यात्मिक अनुशासनसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको थियो।

लेखनको आविष्कारले ज्ञानलाई जीवित प्रस्तुतीकरणबाट सुरक्षित रूपमा संरक्षित गर्न सकिने वस्तुमा रूपान्तरण गर्‍यो। ज्ञान प्राप्त गर्न गुरुको नजिक हुनु आवश्यक परेन; पाण्डुलिपिहरूमा पहुँच हुनु पर्याप्त भयो।

एआईसिर्जित।

ज्ञान क्रान्तिहरूको इतिहासमा लेखनको आविष्कारले मानव स्मृतिलाई तुरुन्तै विस्थापित गरेको थिएन; बरु यसले स्मृतिलाई कसरी विकास र संरक्षण गरिन्छ भन्ने प्रक्रियालाई रूपान्तरण गरेको थियो। प्राचीन संसारमा पुस्तकहरू आजका आधुनिक पुस्तकहरूभन्दा अत्यन्त फरक थिए– त्यहाँ विरामचिह्न थिएनन्, पृष्ठ विभाजन थिएन, अनुक्रमणिका थिएन, यहाँसम्म कि शब्दहरूबीच खाली स्थान पनि हुँदैनथ्यो। त्यसैले पढाइ केवल सूचना ग्रहण गर्ने प्रक्रिया नभई स्मरणशक्तिसँग गहिरो रूपमा जोडिएको बौद्धिक अभ्यास थियो। मध्ययुगको धेरै समयसम्म पाण्डुलिपिहरू स्मृतिको विकल्पका रूपमा होइन, स्मृतिलाई सुदृढ बनाउने साधनका रूपमा प्रयोग गरिन्थे।

गुटेनबर्गद्वारा मुद्रण प्रेसको आविष्कार हुनुअघि पुस्तकहरू दुर्लभ, महँगा र हातैले लेखिएका हुन्थे, जसलाई तयार गर्न महिनौँ लाग्न सक्थ्यो। मध्ययुगीन पुस्तकालयहरूमा प्रायः केही दर्जन पुस्तक मात्र हुन्थे। तीमध्ये कतिलाई चोरीबाट जोगाउन डेस्कमा साङ्लाले बाँधिएका हुन्थे। पुस्तकमा पहुँच सीमित भएको र पाठहरूमा पृष्ठ संख्या, अनुक्रमणिका तथा विषयसूची जस्ता आधुनिक सुविधा नभएकाले विद्वान्‌हरू स्मृतिमा अत्यधिक निर्भर हुन्थे। त्यसैले पढाइ सामान्य रूपमा सन्दर्भ हेर्ने प्रक्रिया नभई गहिरो बौद्धिक अभ्यास थियो, जसमा ध्यानपूर्वक अध्ययन र स्मरण आवश्यक पर्थ्यो। किनकि, पाठकले सायद त्यो पुस्तक फेरि कहिल्यै देख्न नपाउने सम्भावना हुन्थ्यो।

मुद्रण प्रेसको आगमन र यसको विस्तारसँगै ज्ञान प्रसारण प्रक्रियामा आधारभूत रूपमा रूपान्तरण आयो। मुद्रणले अभूतपूर्व स्तरमा ज्ञानको पहुँचलाई लोकतान्त्रिक बनायो। पहिले पुरोहित वा दरबारी अभिजात वर्गमा सीमित ग्रन्थहरू व्यापक जनसमुदायसम्म पुग्न थाले, साक्षरता विस्तार भयो, र एउटा ठूलो पाठक समुदायको उदय भयो। यही परिवर्तनसँगै आधुनिक विश्वविद्यालयको जन्म भयो; यस्तो संस्था, जसको अधिकार मुद्रित ज्ञानको व्यवस्थित संगठन, प्रमाणीकरण र प्रसारणमा आधारित थियो।

शिक्षा प्रणालीले विद्यार्थीलाई स्वतन्त्र निर्णय क्षमता विकास गराउनुको सट्टा केवल मेसिनसँग उत्तर खोज्न सिकायो भने, त्यसले प्राविधिक रूपमा जानकारीयुक्त तर बौद्धिक आत्मविश्वास र नैतिक तर्कशक्तिविहीन व्यक्तिहरू उत्पादन गर्ने जोखिम हुन्छ, जुन लोकतान्त्रिक नेतृत्वका लागि गम्भीर चुनौती पनि हो।

इन्टरनेटले तेस्रो ठूलो विच्छेद ल्यायो। अचानक विश्वविद्यालयको ज्ञानप्रतिको एकाधिकार समाप्त भयो। मासाचुसेट्स इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजीको ओपनकोर्सवेर, खान अकाडेमी र पछि म्यासिभ ‌ओपन अनलाइन कोर्सेजको विशाल लहरले पाठ्यक्रम, व्याख्यान र अध्ययन सामग्री इन्टरनेट जडान भएको जोकोहीका लागि निःशुल्क उपलब्ध गरायो। तर, पनि डिग्रीले आफ्नो सामाजिक अधिकार कायम राख्यो। रोजगारदाताहरूले अझै प्रमाणपत्रलाई महत्त्व दिए; संस्थाले केवल ज्ञानको होइन, परीक्षण, अनुशासन, र विद्वान्‌हरूको समुदायद्वारा निर्धारित व्यक्तित्वको प्रमाण खोजिरहे।

एआईले चौथो र गुणात्मक रूपमा फरक प्रकारको विघटन प्रस्तुत गरेको छ। अघिल्ला प्रविधिहरूले ज्ञान कहाँ बस्छ भन्ने कुरा परिवर्तन गरेका थिए। एआईले भने ज्ञानले के गर्छ भन्ने कुरा गरिरहेको छ। यसले केवल सूचना भण्डारण वा प्रसारण गर्दैन; संश्लेषण गर्छ, व्याख्या गर्छ, सिर्जना गर्छ र तर्क पनि गर्छ। यसले हाम्रो उच्च शिक्षासामु व्यवस्थापकीय प्रश्न मात्र खडा गरेको छैन, बरु एउटा अस्तित्वगत प्रश्न खडा गरेको छ– यदि मेसिनले विश्वविद्यालयले भन्दा धेरै काम गर्न सक्छ भने विश्वविद्यालय आखिर किन आवश्यक छ?

आज ज्ञान र प्राविधिक सीपहरू पहिलेभन्दा धेरै सहज रूपमा उपलब्ध छन्। कुनै प्रेरित व्यक्तिले विश्वविद्यालयमा अध्ययन नगरी वा औपचारिक डिग्री प्राप्त नगरी पनि अनलाइन प्लेटफर्म र एआई सहायताको सिकाइमार्फत प्रोग्रामिङ, सफ्टवेयर विकास, वित्तीय लेखा वा डेटा विश्लेषण सिक्न सक्छ। यसकारण सिकाइ र प्रमाणपत्रबीचको परम्परागत सम्बन्ध कमजोर बन्दै गएको छ।

ज्ञान वितरण र त्यसका असन्तुष्टि

एआईले ज्ञान कसरी वितरण र उपभोग गरिन्छ भन्ने प्रक्रियालाई आधारभूत रूपमा पुन:संरचना गरिरहेको छ। परम्परागत रूपमा विश्वविद्यालयहरूले ‘द्वारपाल’ को भूमिका निर्वाह गर्थे। प्राध्यापकहरूले व्याख्यान दिन्थे, पुस्तकालयहरूले जानकारी सुरक्षित राख्थे र डिग्रीले विशेषज्ञताको प्रमाण दिन्थे। आज, एआई सञ्चालित प्रणालीहरूले तुरुन्तै र अत्यन्त न्यून लागतमा व्याख्या, ट्युटरिङ र सामग्री निर्माण उपलब्ध गराउन सक्छन्। कर्णालीकी कलेज छात्राले आफ्नो लेखनमा व्यक्तिगत प्रतिक्रिया यस्तो प्रणालीबाट प्राप्त गर्न सक्छिन्, जुन कहिल्यै सुत्दैन, कहिल्यै हेप्दैन र उनको गतिअनुसार आफूलाई अनुकूल बनाउँछ।

यो वास्तवमै मुक्तिदायी सम्भावना पनि हो, यद्यपि यसमा एउटा खतरा पनि छ। यदि सूचना मागेको बेलामा सबैका लागि उपलब्ध हुन्छ भने सूचना बाँड्ने संस्थाको के आवश्यकता भन्ने प्रश्न आउन सक्छ। जब जोकोही जिज्ञासु व्यक्तिले आफ्नो फोनबाट जुनसुकै कुरा, जुनसुकै बेला सिक्न सक्छ भने विश्वविद्यालय किन जाने? यस्तो निष्कर्षले सूचना र शिक्षाबारे भ्रम पैदा गर्छ। ज्ञान (यसको पूर्ण अर्थमा) डाउनलोड गर्ने वस्तु होइन। यो प्रश्न गर्न सक्ने क्षमता हो; सन्दर्भ बुझ्न सक्ने क्षमता हो; विभिन्न विषयलाई जोड्न सक्ने क्षमता हो; अनिश्चितताबीच विवेकपूर्ण निर्णय लिन सक्ने क्षमता हो। यी क्षमताको अभ्यास समुदायहरूमा  विकसित हुन्छन्, जस्तै– बहस, मार्गदर्शन, असफलता र वास्तविक बौद्धिक मुठभेड। जतिसुकै उन्नत भए पनि कुनै एआई प्रणालीले अझैसम्म यस्तो प्रतिभाशाली शिक्षकको रूपान्तरणकारी अनुभव पुनर्निर्माण गर्न सकेको छैन, जसले विद्यार्थीको संसार हेर्ने दृष्टिकोण नै बदलिदिन्छ।

एआईसिर्जित।

अझ गम्भीर खतरा तब उत्पन्न हुन्छ, जब एआईले मानव निर्णय क्षमतालाई सहयोग गर्नेभन्दा त्यसको स्थान लिन थाल्छ। यसको एउटा उल्लेखनीय उदाहरण हालै प्रधानन्यायाधीश नियुक्तिका लागि उम्मेदवारहरूको मूल्यांकनमा ‌ओपनएआईको च्याटजीपीटी प्रयोग गरिएको विषयमा सार्वजनिक चर्चा भयो। प्रतीकात्मक होस् वा व्यावहारिक, यस घटनाले एउटा चिन्ताजनक प्रवृत्तिलाई देखाउँछ; आलोचनात्मक सोच र नैतिक जिम्मेवारीलाई एल्गोरिदमिक प्रणालीमा सुम्पने प्रवृत्ति। यस्ता संवैधानिक महत्त्वका निर्णयहरूका लागि केवल सूचना पर्याप्त हुँदैन; त्यसका लागि विवेक, नैतिक आत्मचिन्तन, संस्थागत समझ र व्यक्तिगत उत्तरदायित्व आवश्यक हुन्छ। यदि शिक्षा प्रणालीले विद्यार्थीलाई स्वतन्त्र निर्णय क्षमता विकास गराउनुको सट्टा केवल मेसिनसँग उत्तर खोज्न सिकायो भने, त्यसले प्राविधिक रूपमा जानकारीयुक्त तर बौद्धिक आत्मविश्वास र नैतिक तर्कशक्तिविहीन व्यक्तिहरू उत्पादन गर्ने जोखिम हुन्छ, जुन लोकतान्त्रिक नेतृत्वका लागि गम्भीर चुनौती पनि हो।

सबैभन्दा पछिल्लो चुनौती शिक्षण पद्धतिसँग सम्बन्धित छ। यदि विद्यार्थीले एआई उपकरण प्रयोग गरेर निबन्ध लेख्न, अध्ययन सामग्रीको सार बनाउन वा समस्या समाधान गर्न सक्छन् भने विश्वविद्यालयहरूले सिकाइको वास्तविक अर्थ के हो भन्ने कुरा तत्काल पुनर्विचार गर्नुपर्ने हुन्छ। स्मरणशक्ति वा स्थापित तर्कहरूको पुनरुत्पादनलाई पुरस्कृत गर्ने परीक्षाहरू अहिले व्यवहारतः विद्यार्थीले मेसिनलाई कसरी निर्देशन दिन जान्दछ भन्ने परीक्षणमा परिणत भएका छन्। अब जोड सूचनाको पुनरुत्पादनमा होइन, बुझाइमा  हुनुपर्छ; मौखिक प्रतिरक्षा, सहकार्यात्मक परियोजना, क्षेत्रीय अनुसन्धान, सिर्जनात्मक संश्लेषण र नैतिक तर्कमार्फत।

क्याल्कुलेटरले गणितीय तर्कशक्तिलाई नष्ट गर्नेछ भनियो; इन्टरनेटले ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता समाप्त गर्नेछ भनियो। हरेक पटक प्रविधिले बौद्धिक कार्यको स्वरूप परिवर्तन गर्‍यो, तर त्यसलाई समाप्त गरेन। एआई पनि सम्भवतः यही मार्गमा अघि बढ्नेछ।

अझ सूक्ष्म र चिन्ताजनक प्रश्न असमानता अझ गहिरो बन्ने जोखिमबारे हो। हाम्रो डिजिटल विभाजन विशाल छ। हालैका सरकारी तथ्यांकअनुसार ग्रामीण क्षेत्रमा इन्टरनेट पहुँच सहरी केन्द्रहरूको तुलनामा निकै पछाडि छ र उपकरणको स्वामित्व वर्ग, जात र लैंगिक आधारमा असमान छ। यदि सचेत नीतिगत हस्तक्षेप गरिएन भने एआईले शैक्षिक असमानता घटाउनुको सट्टा अझ बढाउन सक्छ। राम्रो उपकरण, भरपर्दो इन्टरनेट र एआई उपकरण प्रयोग गर्न समय जुटाउन सक्ने विद्यार्थीले करियरभरि फाइदा सञ्चय गर्दै जानेछ। जसले यो गर्न सक्दैन, ऊ झन् पछाडि पर्दै जानेछ।

यससँगै एउटा सांस्कृतिक र भाषिक पुनर्विचार पनि आवश्यक छ। अधिकांश अग्रणी एआई प्रणालीहरू मुख्यतः अंग्रेजी भाषा र पश्चिमकेन्द्रित तथ्यांकमा प्रशिक्षित भएका छन्। तिनीहरूले नेपाली, नेवारी, मैथिली वा भोजपुरी भाषामा असमान प्रदर्शन गर्छन्; हाम्रो  वैदिक दर्शन, आयुर्वेदिक विज्ञान वा शास्त्रीय संगीत सिद्धान्त जस्ता ज्ञान परम्परालाई तिनीहरू नजरअन्दाज गर्छन्। यदि शिक्षा प्रणालीले यस्ता उपकरणलाई आलोचनात्मक दृष्टिविना अपनायो भने जोखिम केवल प्राविधिक अक्षमताको हुनेछैन; त्यो ‘ज्ञानगत उपनिवेशवाद’ को पनि हुन सक्छ।

अन्ततः यहाँ एउटा नैतिक आयाम पनि छ, सम्भवतः सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण। विश्वविद्यालयहरू केवल रोजगारीका लागि तालिम दिने स्थल होइनन्, तिनीहरू लोकतान्त्रिक नागरिक निर्माण गर्ने संस्थाहरू हुन्; यस्ता मानिसहरू, जो आलोचनात्मक अनुसन्धान, नैतिक निर्णय र सामाजिक उत्तरदायित्वका लागि सक्षम हुन्छन्। मागेको बेलामा असाइनमेन्ट पूरा गरिदिने एआईले विद्यार्थीलाई तर्क गर्न सिकाउँदैन; उसलाई तर्क गर्ने काम अरूलाई सुम्पिन सिकाउँछ। यदि उच्च शिक्षा बौद्धिक समुदाय निर्माणको सट्टा केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने प्रक्रियामा सीमित भयो भने, त्यसको क्षति त्रैमासिक आर्थिक प्रतिवेदनहरूमा होइन, सार्वजनिक बहसको गुणस्तरमा, लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको स्वास्थ्यमा र समाजको समग्र तन्तुमा महसुस हुनेछ।

रचनात्मक क्षितिज

अघिल्ला हरेक प्राविधिक क्रान्तिले मानव बुद्धिमत्ताको विस्थापनबारे चिन्ता उत्पन्न गरेको थियो। मुद्रण मेसिनले स्मरणशक्तिलाई अनावश्यक बनाउनेछ भनियो; क्याल्कुलेटरले गणितीय तर्कशक्तिलाई नष्ट गर्नेछ भनियो; इन्टरनेटले ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता समाप्त गर्नेछ भनियो। हरेक पटक प्रविधिले बौद्धिक कार्यको स्वरूप परिवर्तन गर्‍यो, तर त्यसलाई समाप्त गरेन। एआई पनि सम्भवतः यही मार्गमा अघि बढ्नेछ, तर तब मात्र, जब शिक्षाविद्हरूले यसलाई स्पष्ट उद्देश्यसहित अपनाउँछन्।

अनुसन्धान क्षेत्रमा यसको सम्भावना अहिले नै देखिन थालेको छ। एआईले विशाल तथ्यांकलाई मानव टोलीले नसक्ने गतिमा प्रशोधन र संश्लेषण गर्न सक्छ, विभिन्न विषयबीचका सम्बन्धहरू पहिचान गर्न सक्छ, सिमुलेसन र मोडलिङमा सहयोग गर्न सक्छ, र दशकौँ लाग्न सक्ने अन्तरविषयगत सम्बन्धहरूलाई छिट्टै उजागर गर्न सक्छ। हाम्रा विश्वविद्यालयका लागि, जसमा धेरै संस्थाहरू स्रोतसाधनको अभावसँग संघर्ष गरिरहेका छन्, एआई सहायता लिइएका अनुसन्धान संरचना साँच्चिकै रूपान्तरणकारी हुन सक्छ। यसले विशिष्ट अनुसन्धान विश्वविद्यालयको पहुँचमा मात्रै रहेको वैज्ञानिक खोजमा साना संस्थालाई पनि सहभागी हुन सक्षम बनाउँछ।

सीप विकासका दृष्टिले पनि यसको प्रभाव अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। भविष्यको अर्थतन्त्रले घोकन्ते ज्ञानभन्दा धेरै बढी सीप, अन्तरविषयगत सोच, डिजिटल साक्षरता, नैतिक निर्णय क्षमता र सिर्जनात्मक समस्या समाधानलाई पुरस्कृत गर्नेछ। एआईले व्यक्तिगत सिकाइ साझेदारका रूपमा काम गर्न सक्छ: विद्यार्थीको बुझाइमा भएका कमजोरीहरू पहिचान गर्ने, आवश्यकताअनुसार व्याख्या प्रदान गर्ने र त्यस्ता उच्चस्तरीय कार्यहरूका लागि कक्षाको समय मुक्त गर्ने।

एआईले विश्वविद्यालयलाई प्रतिस्थापन गर्नु हुँदैन; बरु विश्वविद्यालयलाई अझ विचारशील, अनुसन्धानमुखी र मानवकेन्द्रित संस्थामा रूपान्तरण गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ।

हाम्रो जस्तो भाषिक रूपमा विविधता भएको देशका लागि एआईले समावेशीकरणका असाधारण सम्भावना पनि प्रस्तुत गर्दछ। यदि हाम्रा भाषालाई केन्द्रमा राखेर उच्च गुणस्तरका एआई आधारित अनुवाद र वाक् प्रविधि विकास गरिए भने, अंग्रेजी माध्यमको प्रभुत्वका कारण ऐतिहासिक रूपमा वञ्चित विद्यार्थीहरूसम्म गुणस्तरीय शैक्षिक सामग्री पुर्‍याउन सकिन्छ। सर्लाहीको एक चिकित्सा विद्यार्थी, वीरगन्जको एक कानुन विद्यार्थी वा भक्तपुरकी शिक्षक-प्रशिक्षार्थीले महानगरका विशिष्ट कलेजका विद्यार्थीसरह गुणस्तरीय व्याख्यात्मक सामग्री आफ्नै भाषामा, आफ्नै गतिमा प्राप्त गर्न सक्नेछन्।

तर, यो दृष्टि आफैँ साकार हुनेछैन। यसका लागि अन्तिम गाउँसम्म पुग्ने डिजिटल पूर्वाधार, स्थानीय भाषाका तथ्यांकमा आधारित एआई उपकरणको विकास र शिक्षकहरूलाई सूचना प्रदायकबाट मार्गदर्शक तथा आलोचनात्मक सहजकर्तामा रूपान्तरण गर्ने प्रशिक्षणहरू आवश्यक छन्। यसका लागि सुशासन पनि आवश्यक छ, जस्तै सिर्जनात्मक एआईको युगमा शैक्षिक इमानदारीबारे स्पष्ट संस्थागत नीतिहरू र तथ्यांक प्रयोगका नैतिक मापदण्डहरू। र, यसका लागि कल्पनाशक्ति पनि आवश्यक छ, जस्तो विश्वविद्यालयको परीक्षा कस्तो हुनुपर्छ, पाठ्यक्रम किन आवश्यक छ, र पूर्ण रूपमा पूर्वानुमान गर्न नसकिने भविष्यमा बाँच्ने र काम गर्ने विद्यार्थीहरूप्रति हाम्रो दायित्व के हो भन्ने कुरालाई पुनर्विचार गर्ने साहस पनि।

उच्च शिक्षामा सुधार

जोन डिउईको भनाइ यहाँ सान्दर्भिक हुन आउँछ–  यदि हामीले हिजो जसरी पढाएका थियौँ, आज पनि त्यसरी नै पढाउछौँ भने, हामीले हाम्रा बालबालिकाको भविष्य लुटिरहेका हुन्छौँ।

आफ्नै संरचनात्मक कमजोरीलाई जबसम्म सम्बोधन गर्दैन, हाम्रो उच्च शिक्षा प्रणालीले एआईको पूर्ण लाभ लिन सक्दैन। एआईको आगमनभन्दा धेरै अघि नै विश्वविद्यालयहरू प्रशासनिक जडता, राजनीतिक हस्तक्षेप, कमजोर अनुसन्धान संस्कृति र पुराना शिक्षण पद्धतिहरूको भार बोकेर अघि बढिरहेका थिए। एआईको युगले यी समस्यालाई अझ स्पष्ट रूपमा उजागर गरिदिएको छ।

पहिलो प्राथमिकता शिक्षक सुधारमा हुनुपर्छ। विश्वविद्यालयहरूले पहुँच, संरक्षणवाद र व्यक्तिगत सम्बन्धमा आधारित नियुक्ति प्रणालीबाट बाहिर निस्केर पारदर्शी तथा योग्यतामा आधारित भर्ती प्रक्रिया अपनाउनुपर्छ। यसका लागि अनुसन्धानको सहकर्मी मूल्यांकन, बाह्य विज्ञद्वारा परीक्षण र हित–संघर्ष घोषणालाई कडाइका साथ लागु गर्न आवश्यक छ। साथै, शिक्षकहरूलाई निरन्तर व्यावसायिक विकास, अनुसन्धान सहयोग र शैक्षिक स्वतन्त्रता उपलब्ध गराइनुपर्छ, ताकि उनीहरू तीव्र रूपमा परिवर्तन भइरहेको ज्ञान संसारसँग सान्दर्भिक रहन सकून्। एआईको युगमा विद्यार्थीहरूले कक्षाकोठाको शिक्षालाई विश्वव्यापी ज्ञान प्रणालीसँग तुरुन्त तुलना गर्न सक्छन्, जसले पुरानो र अप्रासंगिक शिक्षणलाई सजिलै उजागर गरिदिन्छ।

दोस्रो, हाम्रा विश्वविद्यालय संख्यामा आधारित अनुसन्धान संस्कृतिबाट गुणस्तरमा आधारित अनुसन्धानतर्फ सर्नुपर्छ। धेरै शोधपत्र प्रकाशित गर्ने दबाबले निम्नस्तरीय जर्नल, कृत्रिम उद्धरण नेटवर्क र प्रभावहीन अनुसन्धानलाई बढावा दिएको छ। अनुसन्धानको मूल्यांकन मौलिकता, विश्वव्यापी प्रभाव, अन्तरविषयगत सहकार्य तथा हाम्रा सामाजिक र विकाससम्बन्धी समस्याहरू समाधान गर्ने योगदानका आधारमा हुनुपर्छ। एआई उपकरणहरूले विशाल तथ्यांक विश्लेषण, अनुसन्धानका रिक्त क्षेत्र पहिचान र सहकार्य विस्तारमार्फत अनुसन्धानलाई थप प्रभावकारी बनाउन सहयोग गर्न सक्छन्।

तेस्रो, पाठ्यक्रम सुधार। केवल व्याख्यान र घोकन्ते शिक्षामा आधारित परम्परागत शिक्षा प्रणालीले एआई चालित अर्थतन्त्रका लागि विद्यार्थीलाई तयार गर्न सक्दैन। विश्वविद्यालयहरूले परियोजनामूलक र अन्तरविषयगत सिकाइमार्फत सीप क्षमता, आलोचनात्मक सोच, नैतिक निर्णय क्षमता, अनुसन्धान कौशल, सहकार्य र डिजिटल साक्षरतामा जोड दिनुपर्छ।

अन्ततः परीक्षा प्रणाली पनि परिवर्तन हुनुपर्छ। यस्तो संसारमा जहाँ एआईले निबन्ध लेख्न र नियमित समस्या समाधान गर्न सक्छ, शिक्षाले स्मरणशक्तिभन्दा बुझाइको मूल्यांकन गरिनुपर्छ। मौखिक परीक्षा, पोर्टफोलियो, क्षेत्रीय अनुसन्धान, सहकार्यात्मक परियोजना र वास्तविक जीवनका समस्या समाधान गर्ने अभ्यासले मानवीय तर्कशक्ति र सिर्जनात्मकतालाई अझ राम्रोसँग मूल्यांकन गर्न सक्छन्। एआईले विश्वविद्यालयलाई प्रतिस्थापन गर्नु हुँदैन; बरु विश्वविद्यालयलाई अझ विचारशील, अनुसन्धानमुखी र मानवकेन्द्रित संस्थामा रूपान्तरण गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ।

सोल, दक्षिण कोरिया