आज १५ जेठ। संविधानसभाको पहिलो बैठकले २०६५ सालमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल घोषणा दिन। निर्णायक राजनीतिक परिवर्तनको १९औँ वार्षिकोत्सव मनाउँदै गर्दा अघिल्ला वर्षको भन्दा भिन्न ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य छ। देशका युवा पुस्ता, विशेषगरी जेन-जी पुस्ता, सडकमा उत्रिएर व्यवस्थाको आमूल पुनःसंरचनाको माग गर्दै आन्दोलित भएपछिको पहिलो गणतन्त्र दिवस हो यो।

जेन-जी आन्दोलनले केवल सरकार परिवर्तनको माग गरेन, गणतन्त्रको ‘आत्मा’ लाई नै प्रश्न गर्‍यो। के शासनसत्ता साँच्चिकै जनताको हातमा छ? के राज्यसम्बन्धित संस्थाहरू जवाफदेह छन्? के युवाका आकांक्षा नीति निर्माणमा समेटिएका छन्? यी प्रश्नका जवाफ संविधानको पानामा थिए, तर व्यवहारमा थिएनन्। आन्दोलनले प्रश्नहरू सडकमा ल्याइदियो।

नेपालको जेन-जी आन्दोलनलाई एउटा राजनीतिक घटनाका रूपमा मात्र विश्लेषण गर्नु सतही हुनेछ। यो आन्दोलन दशकौँदेखि जम्मा भएको निराशाको सामूहिक विस्फोट थियो। भ्रष्टाचारले थलिएको शासन, नियुक्तिमा योग्यताको बेवास्ता, दलतन्त्रको दलदल र युवा पलायनको विवशता सबै मिलेर एउटा पुस्ताको धैर्यको धागो तोडिदिएको थियो। डिजिटल सञ्जालमा हुर्किएको यो पुस्ता अन्यायलाई देख्न, चिन्न र तत्काल प्रतिकार गर्न सक्षम देखियो।

इतिहास साक्षी छ– जब युवा पुस्ता सडकमा उत्रिन्छ, राष्ट्रको दिशा फेरिन्छ। २०४६ सालको जनआन्दोलनदेखि जनयुद्धसम्म, लोकतन्त्र पुनःस्थापनादेखि गणतन्त्र घोषणासम्म; प्रत्येक परिवर्तनमा युवाहरूको रगत र पसिना मिसिएको छ। जेन-जी आन्दोलन त्यही गौरवशाली परम्पराको आधुनिक अध्याय हो।

गणतन्त्रको अपूर्ण वाचा

२०६५ सालमा गणतन्त्र घोषणा हुँदा नेपाली जनताले साँचेका थिए– सामाजिक न्याय, समावेशी विकास र सुशासनको सपना। संविधानले मौलिक हक, संघीयता र समानुपातिक प्रतिनिधित्वको ग्यारेन्टी दियो। तर, सपना र वास्तविकताबीचको खाडल चौडिँदै गयो। दलहरू विकृत बने, संस्थाहरू राजनीतिक नियुक्तिको अड्डा बने र सुशासनको कुरा संसद्को भाषणमा मात्र सीमित रह्यो।

देशका उत्कृष्ट प्रतिभा बिदेसिन बाध्य भए। विश्वविद्यालयका स्नातकहरू खाडी र मलेसियाका कारखानातिर धकेलिए। यही पीडाले जेन-जी आन्दोलनलाई इन्धन दियो। यो पुस्ताले भन्यो– हामी राज्यसँग केवल राहत मागिरहेका छैनौँ, गणतन्त्रले गरेको वाचा पूरा गर्ने माग गर्दै छौँ।

जेन-जी आन्दोलनपछिको पहिलो गणतन्त्र दिवस केवल उत्सव मनाउने अवसर होइन, यो गम्भीर आत्ममूल्यांकनको समय हो। राज्य, राजनीतिक दल र नागरिक समाज मिलेर उल्लिखित प्रश्नहरूको जवाफ व्यवहारबाटै खोज्नु जरुरी छ।

जेन-जी आन्दोलनको पहिलो दिन। तस्बिर : बिक्रम राई

त्यसका लागि न्यायपालिका, अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोग जस्ता संस्थाहरूलाई राजनीतिक प्रभावबाट मुक्त राख्नु अबको दशकको सबभन्दा जरुरी काम हो। संस्थाहरू बलिया भए मात्र गणतन्त्र दिगो हुन्छ।

संसद्, मन्त्रालय र स्थानीय सरकारका संरचनामा युवा पुस्ताको वास्तविक प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्नु अबको अर्को दायित्व हो। ‘युवा नीति’ भनेको युवाका लागि बनाइने नीति मात्र होइन, युवाले बनाउने नीति पनि हो। जेन-जी पुस्ताले डिजिटल माध्यमको शक्ति प्रदर्शन गरिसकेको छ। सरकारले अब खुला तथ्यांक, ई-गभर्नेन्स र डिजिटल जवाफदेहीको संरचना निर्माण गरोस्, जसले नागरिकलाई शासन प्रक्रियामा प्रत्यक्ष सहभागी बनाओस्।

मस्तिष्क पलायन नरोकी गणतन्त्रले गरेको वाचा पूरा हुन सक्दैन। त्यसका लागि उपाय हो– देशभित्रै सम्मानजनक रोजगारी, उद्यमशीलताको वातावरण र योग्यतामा आधारित अवसर सिर्जना। गणतन्त्रको सफलता मापन जीडीपीमा होइन, देशको युवाले आफ्नै माटोमा पाउने सम्मानमा हुन्छ।

सम्झौता र जिम्मेवारी

गणतन्त्र भनेको शासन-प्रणालीको एउटा रूप मात्र होइन, राज्य र नागरिकबीचको जीवन्त सम्झौता पनि हो। यस सम्झौतामा राज्यको दायित्व छ– न्याय, सुरक्षा र अवसर प्रदान गर्ने। नागरिकको दायित्व छ– सहभागी हुने, जवाफदेह बनाउने र लोकतन्त्रलाई कर्मकाण्डमा सीमित नराख्ने। जेन-जी आन्दोलनले दुवै पक्षको दायित्व स्मरण गराएको छ।

राजनीतिक नेतृत्वले यस आन्दोलनलाई खतराका रूपमा होइन, अवसरका रूपमा बुझ्नुपर्छ। जनताले बोलेका बेला सुन्ने हिम्मत नभएका शासकले इतिहासमा कहिल्यै सम्मानजनक स्थान पाउँदैनन्। यो पुस्ता विद्रोही मात्र होइन, यदि राज्यले उनीहरूलाई साथी बनाउन जान्यो भने निर्माणकर्ता पनि हो।

आजको दिन झन्डा फहराउँदा, राष्ट्रगान गाउँदा र मसाल बाल्दा ती युवालाई सम्झिऔँ, जसले सडकमा उभिएर गणतन्त्रको आत्मालाई पुनर्जीवन दिए। उनीहरूको माग थिएन– गणतन्त्र फ्याँकिदेऊ। उनीहरूको माग थियो– गणतन्त्रलाई साँच्चिकै जीवन्त बनाऊ।

जेन-जी आन्दोलन गणतन्त्रविरुद्ध थिएन, गणतन्त्रको पक्षमा थियो। त्यही कारण यो आन्दोलनपछिको पहिलो गणतन्त्र दिवस निकै अर्थपूर्ण छ। त्यसैले गणतन्त्र दिवसको यो उषा, जेन-जी आन्दोलनपछिको पहिलो उषा, हामी सबैका लागि एउटा नवीन प्रतिज्ञाको अवसर हो। नागरिकका रूपमा, नीति-निर्माताका रूपमा र एउटा राष्ट्रका रूपमा हामी प्रतिज्ञा गरौँ– अब गणतन्त्र कागजमा सीमित हुनेछैन, प्रत्येक नागरिकले जीवनमा अनुभूत गर्नेछन्। किनकि, गणतन्त्र भनेको केवल राजतन्त्रको अनुपस्थिति होइन, नागरिकको सक्रिय उपस्थिति हो।

( जेन-जी आन्दोलनमा सक्रिय वन नेपाल जेन-जी फ्रन्टकी पूर्वअभियान विभाग प्रमुख हुन्।)