काठमाडौँ। युद्ध जहाँसुकै लडियोस्, कुनै न कुनै रूपमा संसारलाई असर गर्छ। युद्ध यही हो। अमेरिका र इजरायल मध्य पूर्वमा इरानसँग युद्धमा छन्। यसको प्रभाव नेपाल‚ भारतलगायत एसियाका सर्वसाधारणको भान्सासम्मै पुगेको छ।

भारतका धेरै सहरमा ग्यासका लागि लामो लाइन देखिन थालेका छन्। होटेल र रेस्टुरेन्टहरू ग्यास अभावबाट प्रभावित भएका छन्। डिजेल, पेट्रोल र खाना पकाउने ग्यासको मूल्य बढ्न सक्ने डर छ। यदि यो युद्ध लामो समयसम्म जारी रह्यो भने अवस्था बिग्रन सक्छ।

भारतमा ग्यासको मूल्यवृद्धिसँगै सिलिन्डरको अभावको देखिएको छ। अहिले धेरैजसो घर र होटेलहरूमा खाना पकाउने र सेवा गर्ने काम ग्यास उपलब्ध हुँदा मात्र सम्भव छ। मानिसहरूले केही दिनका लागि धेरै आवश्यकता त्याग्न सक्छन्- तर दैनिक जीवनका लागि खाना आवश्यक छ। यदि ग्यास उपलब्ध छैन भने मानिसहरूले वैकल्पिक खाना पकाउने विकल्पहरू खोज्नुपर्छ।

आज काठको चुलो, मट्टितेलको चुलो र कोइलाबाट चुलो सहरी भारतबाट लगभग हराइसकेका छन्। युवापुस्ताका धेरै सदस्यले तिनीहरूलाई कहिल्यै देखेका नहुन सक्छन्। यद्यपि तिनीहरू अझै पनि ग्रामीण क्षेत्रहरूमा अवस्थित छन्। माइक्रोवेभ ओभन र इन्डक्सन चुलोजस्ता आधुनिक विकल्प सहरहरूमा उपलब्ध छन्।

यो आलेखमा वर्तमान परिस्थितिमा आतंकविना कुन वैकल्पिक चुलो प्रयोग गर्न सकिन्छ र कस्तो प्रकारको इन्धन आवश्यक छ भनेर अन्वेषण गरिएको छ।

१. इन्डक्सन कुकटप

ग्यास अभावका कारण मानिसहरू इन्डक्सन चुलोतिर लागेका छन्।

इन्डक्सन कुकटपहरू सहरी क्षेत्रहरूमा ग्यास चुलोको प्रमुख विकल्पका रूपमा लोकप्रियता प्राप्त गर्दै छन्। यी विद्युतीय चुलोहरूले ज्वालाको सट्टा चुम्बकीय ऊर्जा प्रयोग गरेर सिधै भाँडाहरू तताउँछन्।

यसले भाँडाहरू छिटो तताउँछ र बिजुलीको खपत कम गर्छ। यो दूध उमाल्नेदेखि दाल र तरकारीहरू पकाउनेसम्म सबै कुराको लागि धेरै उपयोगी छ।

फाइदा: यसले खाना छिटो पकाउँछ। यो ज्वालारहित छ। सुरक्षित छ। यसलाई सफा गर्न पनि सजिलो छ।
बेफाइदा : यो चुलोलाई विशेष रूपमा डिजाइन गरिएको इन्डक्सन-आधारित भाँडाहरू चाहिन्छ। यसबाहेक यो बिजुलीविना काम गर्दैन।
कहाँ पाइन्छ? : यो सामान्यत: विद्युतीय आपूर्ति पसलहरू, भान्साका सामान पाइने पसलहरू र अनलाइन बजारहरूमा सजिलै उपलब्ध हुन्छ।

२. इन्फ्रारेड विद्युतीय चुलो
बाहिरबाट हेर्दा इन्फ्रारेड चुलो इन्डक्सनजस्तै देखिन्छ। तर यसको काम गर्ने तरिका फरक छ। यसले तल जडान गरिएका इन्फ्रारेड कुन्डलहरू (रड) मार्फत ताप उत्पन्न गर्छ। जसले भाँडाकुँडाहरूलाई तताउँछ। यसमा सबै प्रकारका भाँडाकुँडामा खाना पकाउन सकिन्छ।

फाइदा : यो बिजुलीबाट चल्छ। यसमा स्टिल, आल्मुनियम र गिलाससहित सबै प्रकारका भाँडा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
बेफाइदा : चुलो धेरै तातो हुन्छ। यसले इन्डक्सन कुकटपभन्दा अलि बढी बिजुलीको खपत गर्छ।
कहाँ पाइन्छ? : अनलाइन किनमेल साइटहरू, विद्युतीय पसलहरू र भान्साका सामान पाइने पसलहरू।

३. कोइल (क्वाइल) स्टोभ

विद्युतीय तातो प्लेट वा रडसहितको चुलो खाना पकाउने एकदमै किफायती उपकरण हो। पहिले पहिले खुब चलनचल्तीमा रहे पनि अहिले प्राय: पाउन छाडेको छ।

विद्युतीय तातो प्लेट। कोइल (क्वाइल) स्टोभका रूपमा पनि चिनिन्छ। यो एक धेरै किफायती खाना पकाउने उपकरण हो। यो बिजुलीबाट चल्छ। भित्रको कोइलले भाँडो तताउँछ।

फाइदाहरू: यो लगभग सबै प्रकारका भाँडा र प्यानहरूसँग प्रयोग गर्न सकिन्छ। यो एकदम किफायती छ।
बेफाइदाहरू: यसलाई तताउन केही समय लाग्छ र धेरै बिजुली खपत गर्छ।
कहाँ पाइन्छ? : हार्डवेयर पसलहरू, विद्युतीय उपकरण पसलहरू, अनलाइन किनमेल।

४. इलेक्ट्रिक राइस कुकर

आजकल अधिकांश मानिसले विद्युतीय कुकर प्रयोग गरिरहेका छन्।

विद्युतीय राइस कुकरहरू लामो समयदेखि प्रयोगमा छन्। अधिकांशका भान्सामा यसलाई देख्न सकिन्छ। तिनीहरूले भात, दाल, करी र सुपजस्ता परिकार तयार गर्न धेरै सहज बनाउँछ।

भाँडोमा सामग्रीहरू थप्नुहोस्, पानी थप्नुहोस् र कुकर खोल्नुहोस्। यसले सजिलै काम गर्नेछ।

फाइदा : यो धेरै सुविधाजनक छ। यसले कम बिजुली खपत गर्छ। मर्मत पनि कम गर्नुपर्ने र मर्मतमा खर्च पनि कम आउने गर्छ।
बेफाइदा : यसले भुटेको तरकारी वा अन्य खाना पकाउन सक्दैन। यसले रोटी, पुरी वा चपाती पनि बनाउन सक्दैन।
कहाँ पाइन्छ? : विद्युतीय उपकरण पसल, सुपरमार्केट, अनलाइन स्टोर।

५. माइक्रोवेभ ओभन

माइक्रोवेभ ओभनहरू निश्चित प्रकारका परिकारका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

माइक्रोवेभ ओभनहरू मुख्यत: खाना तताउन र स्टिम (उमाल्न) प्रयोग गरिन्छ। तिनीहरूले पानीका अणु तताएर खाना छिटो पकाउँछन्। यद्यपि तिनीहरू चुलोजस्तै खाना पकाउन उपयुक्त छैनन्।

फाइदा : तिनीहरूले खाना धेरै छिटो तताउँछन्। तिनीहरू तरकारीहरू उमाल्न (बाफ) गर्नका लागि उत्कृष्ट छन्।
बेफाइदा : तिनीहरूले यससँग भुटेका भाँडा, डोसा, रोटी आदि पकाउन सक्दैनन्।
कहाँ पाइन्छ? : विद्युतीय उपकरण पसल, अनलाइन बजार।

६. सौर्य कुकर

पछिल्लो समय सोलारकुकर पनि लोकप्रिय बन्दै गएको छ।

सौर्य कुकरहरूले खाना पकाउन सूर्यको किरण प्रयोग गर्छन्। तिनीहरूका सौर्य परावर्तकहरूले सूर्यको किरणलाई भाँडामा केन्द्रित गर्छन् त्यसपछि तातो उत्पन्न गर्छन्। खानालाई भाँडोमा राख्नुहोस्, यसलाई सौर्य कुकरमा राख्नुहोस् र यसलाई प्रत्यक्ष सूर्यको प्रकाशमा राख्नुहोस्।

फाइदा : सौर्य कुकरहरूलाई अन्य कुनै इन्धनको आवश्यकता पर्दैन। तिनीहरू वातावरणमैत्री छन्।
बेफाइदा : तिनीहरूलाई पकाउन धेरै समय लाग्छ। तिनीहरू बादल लागेको दिनमा वा रातमा प्रयोग गर्न सकिँदैन।
कहाँ पाइन्छ? : अनलाइन स्टोर र बजारमा।

७. मट्टितेलको चुलो

कुनै समय गाउँ र सहरहरूमा मट्टितेलबाट बल्ने चुलोको व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो। अहिले यो करिब-करिब हराउने अवस्थामा पुगेको छ।

ग्यास सिलिन्डर र ग्यास चुलो अहिले सामान्य भए पनि कुनै समय थियो जब लगभग हरेक घरमा मट्टितेलको चुलो सामान्य थियो। मट्टितेल किराना (खाद्य) पसलहरूमार्फत पनि उपलब्ध थियो। यो चुलो मट्टितेलले भरिएको हुन्छ र बालिन्छ। जसले गर्दा ग्यास चुलोजस्तै खाना पकाउन सकिन्छ।

फाइदा : मट्टितेल सामान्यत: सजिलै उपलब्ध हुन्छ। यसको ज्वाला एकदमै तेज हुन्छ।
बेफाइदा : यसको धुवाँले कष्टकर हुन्छ। मट्टितेल जलेको गन्ध धेरै मानिसलाई अप्रिय लाग्नसक्छ। यसको प्रयोगले खाना पकाउँदा भाँडामा कालो धुवाँ रहन सक्छ। यस्ता भाँडाकुँडा सफा गर्न गाह्रो हुन्छ।
कहाँ पाइन्छ? : हार्डवेयर पसल, गाउँ र सहर-बजार।

८. बायोग्यास चुलो

अहिले धेरै मानिसले एपी ग्यासको मात्र भर पर्नुको साटो वैकल्पिक व्यवस्था गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

बायोग्यास भनेको जनावरको गोबर र भान्साको फोहोरजस्ता जैविक पदार्थबाट उत्पादित मिथेन ग्यास हो। जैविक फोहोरलाई बायोग्यास प्लान्टमा राखिन्छ। परिणामस्वरूप ग्यास निश्चित प्रक्रियापछि चुलोमा प्रयोग गरिन्छ।

फाइदा : सस्तो इन्धन, वातावरणका लागि राम्रो र बाँकी रहेको फोहोरलाई मलका रूपमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
बेफाइदा : ठाउँ चाहिन्छ र जैविक फोहोर चाहिन्छ।
कहाँ पाइन्छ? : यस क्षेत्रमा काम गर्ने कम्पनीहरू र धेरै ग्रामीण संस्थाहरू।

९. ब्युटेन कार्ट्रिज चुलो

इरान युद्धका कारण धेरै क्षेत्रमा ग्यास अभावको त्रास देखिएको छ।

यो एउटा पोर्टेबल चुलो हो जुन सानो ग्यास कार्ट्रिजमा चल्छ। तपाईं चुलोमा कार्ट्रिज राखेर र बालेर ग्यासको ज्वालामा खाना पकाउन सक्नुहुन्छ।

फाइदा : यो सामान्यत: यात्राहरूमा बोकिन्छ। यसले ग्यास चुलोजस्तै खाना पकाउन सक्छ।
बेफाइदा : ब्युटेन कार्ट्रिज अलि महँगो हुन्छ।
कहाँ पाइन्छ? : क्याम्पिङ उपकरण पाइने पसलहरू, अनलाइन बजारहरू।

१०. बायोमास पेलेट चुलो
यो एउटा चुलो हो जसले कृषि फोहोरबाट बनेका साना गोलीहरूलाई इन्धनका रूपमा प्रयोग गर्छ। चुलोमा यी गोलीहरू बालेर, उत्पन्न हुने आगोलाई खाना पकाउन प्रयोग गर्न सकिन्छ।

फाइदा : परम्परागत काठ बाल्ने चुलोहरूभन्दा कम धुवाँ उत्पादन गर्छ।
बेफाइदा : सबै क्षेत्रमा गोलीहरू सजिलै उपलब्ध हुँदैनन्।
कहाँ पाइन्छ? : कृषि उपकरण आपूर्तिकर्ताहरू, नवीकरणीय ऊर्जा कम्पनीहरू।

११. रकेट चुलो

मानिसहरूले आफ्नो आवश्यकताअनुरूप धेरै प्रकारका चुलोको आविष्कार पनि गरेका छन्। (प्रतीकात्मक तस्बिर)

यो काठका साना टुक्राहरूबाट बढी ताप उत्पन्न गर्न डिजाइन गरिएको विशेष प्रकारको चुलो हो। काठ चुलोमा राखिन्छ, बालिन्छ र त्यो आगोमा खाना पकाइन्छ।

फाइदा : यसले कम इन्धनबाट बढी ताप उत्पादन गर्छ। दाउरा सजिलै उपलब्ध हुन्छ।
बेफाइदा : सामान्यत: बाहिरी खाना पकाउन प्रयोग गरिन्छ।
कहाँ पाइन्छ? : ग्रामीण प्रविधि कम्पनीहरू।

१२. कोइला चुलो

ग्रामीण क्षेत्रमा खाना पकाउन अझै पनि कोइला प्रयोग गरिन्छ।

कोल वा कोइला प्रयोग गरेर खाना पकाउने परम्परागत विधि। चुलोमा कोइला जलाइन्छ र त्यसमाथि भाँडो राखेर खाना पकाइन्छ।

फाइदा : कोइला सजिलै उपलब्ध हुन्छ। ताप एकरूप हुन्छ।
बेफाइदा : धुवाँ जलाउन सक्छ। यसले कार्बन मोनोअक्साइड उत्पादन गर्छ, जसले रोग निम्त्याउन सक्छ।
कहाँ पाइन्छ? : ग्रामीण बजार, हार्डवेयर पसलहरू।

हाइब्रिड भान्सा- उत्तम समाधान
सहरी क्षेत्रहरूमा विद्युतीय उपकरणहरू सामान्यत: बढी उपयोगी हुन्छन्। धेरैजसो खाना पकाउने कार्यहरू इन्डक्सन चुलो, विद्युतीय कुकर र माइक्रोवेभजस्ता उपकरण प्रयोग गरेर गर्न सकिन्छ।

गाउँहरूमा, स्थानीय रूपमा उपलब्ध इन्धनहरू सबैभन्दा उपयोगी हुन्छन्। बायोग्यास, पेलेट चुलो र रकेट चुलोजस्ता उपकरणहरू प्रयोग गर्न सजिलो छ।

हाइब्रिड भान्सा निर्माण गर्नु वर्तमान अवस्थामा उत्तम समाधान हो। यसको अर्थ विभिन्न खाना पकाउने उपकरणहरू सँगै प्रयोग गरेर, ग्यास उपलब्ध नभए पनि कुनै समस्याविनै खाना पकाउन सकिन्छ।

उदाहरणका लागि यदि तपाईंले ग्यास चुलोसँगै इन्डक्सन चुलो वा विद्युतीय कुकर प्रयोग गर्नुभयो भने एउटा इन्धन उपलब्ध नभए पनि खाना पकाउने काम रोकिने छैन। माथि उल्लिखित वैकल्पिक उपायमा भुसे चुलो (भुसबाट चल्ने)‚ दाउरा आदिलाई पनि लिन सकिन्छ। –बीबीसी हिन्दीन्युजबाट भावानुवाद